Toekomstbestendig bosbeheer

Aziatische duizendknopen zijn invasieve uitheemse plantensoorten die zeer moeilijk te bestrijden zijn. Probos werkt samen met andere partijen aan diverse praktijkproeven om deze soort te bestrijden en te beheersen. In opdracht van de provincie Gelderland doet Probos een praktijktest met het verwijderen van de duizendknoop waarbij gebruik wordt gemaakt van een grondzuiger.

Bij het initiëren van houtverbrandingsprojecten op regionale schaal, en groter, met de inzet van houtige biomassa voor energieproductie en de biobased economie worden een drietal duurzaamheidsissues vaak opgeworpen als zorgpunt.

1. Carbon debt en parity bij bosbeheer alsmede bij houtstromen uit landschapsbeheer en uit de bebouwde omgeving;
2. Bodemkwaliteit in NL bossen, en ook bij verwijdering van hout bij landschapsbeheer en uit de bebouwde omgeving;
3. LULUCF.

Rijkswaterstaat beheert vele duizenden hectares aan bomen en bosvakken langs snelwegen en waterwegen en op andere terreinen. Momenteel ontwikkelt Rijkswaterstaat een aantal indicatoren waarmee kan worden gemeten welke bijdrage deze beplantingen leveren aan onder meer klimaatdoelen en circulaire doelen. Hiervoor wil Rijkswaterstaat graag meer inzicht krijgen in de CO₂-vastlegging in haar beplantingen en in houtproducten die vrijkomen bij het beheer en onderhoud van deze beplantingen. Ook wil Rijkswaterstaat inzicht in de effecten die inrichting- en beheerkeuzes hebben op de CO₂-vastlegging in deze beplantingen. In opdracht van Rijkswaterstaat ontwikkelen Probos en Face the Future een rekentool waarmee de CO₂-vastlegging kan worden berekend.

Het borrelt rondom Lelystad van de initiatieven waarin hout en/of houtachtige gewassen voor opwekking van duurzame warmte een centrale rol spelen. Sportcomplex de Koploper heeft een houtkachel voor verwarming van het sportcomplex en zwembad en heeft de wens om lokaal geteelde biomassa te benutten. Uit een verkenning die Probos en Kolstee Proces- en projectadvisering hebben uitgevoerd in de periode 2014-2016 blijkt dat er in en rondom Lelystad vele tientallen hectares restgronden liggen die in potentie benut kunnen worden voor biomassateelt. Hiermee kan het sportcomplex in theorie aan haar biomassabehoefte voorzien. Als vervolgstap wordt er nu gewerkt aan de stimulering van biomassateelt in en rondom Lelystad door het uitwerken van randvoorwaarden en concrete businesscases voor teelt en het maken van afspraken voor aanplant en exploitatie van biomassaplantages met groenaannemers en terreineigenaren.

In een recente Kamerbief met betrekking tot de SDE+ 2018 stelt minister Wiebes van Economische Zaken en Klimaat dat hij beter in kaart wil laten brengen in hoeverre de beschikbaarheid van lokaal beschikbaar snoei- en dunningshout op dit moment beperkend is voor stadsverwarmingsprojecten en/of andere energieprojecten. Initiatiefnemers van nieuwe energieprojecten stellen namelijk dat de regionale beschikbaarheid van houtchips en verse houtshreds een risico vormt voor de realisatie van deze projecten. Zij baseren zich hierbij aan de vraagkant op een vergelijking tussen de bestaande vraag vanuit operationele biomassacentrales en alle projecten die wel al een SDE+ toekenning hebben ontvangen, maar nog niet zijn gebouwd. Voor het aanbod van houtchips en vers houtshreds baseren ze zich op de publicatie van Probos waarin de houtige biomassamarkt van 1 Mton in Nederland in 2014 wordt beschreven . De gecombineerde huidige en toekomstige vraag overstijgen dit marktvolume aanzienlijk. In een meer recent artikel heeft Probos het marktvolume vastgesteld op 1,2 Mton.

In het bosbeheer komt er steeds meer aandacht voor de bescherming van de bosbodem. Het besef groeit dat de inzet van zware machines insporing en bodemverdichting kan veroorzaken, wat kan leiden tot achteruitgang van het bodemleven en afsterven van fijne wortels. Dit heeft negatieve gevolgen voor zowel de productiviteit van bossen als de biodiversiteit. Er is daarom behoefte aan meer kennis over bodembesparende oogsttechnieken. In samenwerking met de gemeente Nunspeet en de VBNE organiseert Probos een demonstratie met een liermachine, waarmee stammen uit het bos kunnen worden gesleept met minimale bodembeschadiging.

De populier is een veelzijdige boom met brede toepassingsmogelijkheden in bos, landschap en stedelijk groen. In de praktijk ontbreekt het echter vaak aan kennis over het beheer en de toepassingsmogelijkheden van de diverse populierensoorten en -klonen. Het is daarom belangrijk om bestaande kennis over de populier digitaal te ontsluiten. De huidige website www.populierenland.com van Stichting Populier bevat een schat aan informatie, maar is al meer dan 15 jaar oud en daarmee niet meer van deze tijd. Ook is de site al enkele jaren niet meer echt geactualiseerd. Probos en Stichting Populier gaan de site daarom moderniseren, actualiseren en beter doorzoekbaar te maken.

Hoewel bio-energie gezien blijft worden als onmisbare schakel in het oplossen van het energie- en klimaatvraagstuk, groeit de zorg over de beschikbaarheid van biomassa. Dit punt komt ook terug in de recente Biomassa 2030 beleidsnotitie van het Rijk. In deze notitie staan een aantal concrete actiepunten. Die worden gezien als cruciaal voor het verminderen van de groeiende spanning tussen vraag en aanbod.

Aziatische duizendknopen zijn invasieve uitheemse plantensoorten die zeer moeilijk te bestrijden zijn. Ze rukken steeds verder op in onder meer natuurterreinen, bermen, tuinen, plantsoenen en tussen verhardingen en verdringen o.a. de oorspronkelijke vegetatie. Daarnaast geven ze economische schade doordat bijvoorbeeld stabiliteit van dijken en taluds wordt verminderd en de enorm groeikrachtige wortelstokken verhardingen, funderingen en rioleringen beschadigen. In de periode 2012-2017 heeft Probos met 31 terreinbeheerders op meer dan 100 groeilocaties verschillende bestrijdingsmethoden getest. Ook anderen partijen hebben ervaring opgedaan met de bestrijding van duizendknoop.

Het project “Gemeenten bevorderen regionale biomassaketens” heeft als doel dat meer partijen zich effectief gaan inzetten voor lokale- en regionale biomassaketens. Het doel is zodoende bij te dragen aan de versterking, vergroting (‘meer PJ’s’) en verduurzaming van de lokale mobilisatie- en verwaarding van houtige biomassa voor hernieuwbare energie en/of biobased toepassingen. Gemeenten en hun partners worden concrete handvatten geboden om initiatiefnemers effectief te kunnen identificeren, stimuleren en ondersteunen.

Staatsbosbeheer staat de komende jaren voor de opgave om honderden hectares door essentaksterfte aangetaste bossen gezond te maken. Hierbij zal het aangetaste bos worden verjongd met andere boomsoorten. In opdracht van Staatsbosbeheer en Greenchoice onderzoeken Probos en Face the Future welke ingrepen kunnen worden genomen om de CO₂-vastlegging in door essentaksterfte aangetaste bossen te optimaliseren en welke investeringen dit vergt.

In oktober 2016 is door de Nederlandse bos- en houtsector het Actieplan Bos en Hout gelanceerd . Een van de doelen van het Actieplan is om te komen tot een grotere bijdrage van de bos- en houtketen aan het bereiken van de klimaatdoelen. In dat kader is de wens onstaan om een gereedschapskist Klimaat Slim Bosbeheer te ontwikkelen die handvatten moet opleveren om bossen en bomen in te zetten voor klimaatmitigatie, inclusief een overzicht van kosten, baten en neveneffecten. Uiteindelijk moet dit leiden tot het ontwikkelen, testen, uitvoeren en monitoren van concrete maatregelen in bos, landschap en groenbeheer. De gereedschapskist moet actoren die klimaatmaatregelen willen nemen (overheden, terreinbeheerders, ondernemers etc.) ondersteunen en stimuleren met informatie om met bos en bomen een gerichte bijdrage te leveren aan klimaatmitigatie.

Het in oktober 2016 gelanceerde Actieplan Bos en Hout behoeft verdere uitwerking. Daarbij gaat het er enerzijds om de dialoog aan te gaan en nieuwe partijen bij het actieplan te betrekken en anderzijds om uitwerking van de acties. Het werk is verdeeld over de clusters ‘Meer bos’, ‘Meer met hout’ en ‘Meer met bos’.

Het in oktober 2016 gelanceerde Actieplan Bos en Hout beoogt een uitbreiding van het Nederlandse bosareaal. Daarnaast zal ook in de bestaande bossen meer worden geplant als gevolg van de wens om meer bos te verjongen en ter vervanging van onder meer door de essentaksterfte aangetaste bossen. Op veel gronden ligt de aanplant van populier gezien de groeikracht en groeiplaatsgeschiktheid voor de hand. Partijen in de Nederlandse bos- en houtsector zijn echter terughoudend om in populieren te investeren, omdat men onvoldoende inzicht heeft in de toepassingsmogelijkheden van de verschillende populierensoorten en -klonen. Het algemene beeld is dat populierenhout zeer beperkt toepasbaar is in bijvoorbeelde bouw- en utiliteitbouw en de grond-, weg- en waterbouw.

Op Landgoed Meer en Bos in Den Haag ligt een historische wal uit begin achttiende eeuw. Deze wal vormt de voormalige begrenzing van het landgoed aan de zuid- en oostzijde. Aan de buitenkant wordt de wal begrensd door een ringsloot. Op het talud van de wal zijn nog diverse restanten van historische eikenhakhoutbeplanting aanwezig. De wal wordt momenteel intensief gebruikt als wandelpad. Op diverse plekken heeft het wallichaam sterk te lijden van erosie, waardoor er gaten in het wallichaam ontstaan en er grond in de ringsloot spoelt. Recent zijn de ergste erosieplekken hersteld en zijn er langs het wandelpad op de wal houten balken/palen aangebracht om het wandelpad te begrenzen.

Met name rondom de inzet van houtige biomassa voor energieopwekking vinden er volop discussies plaats. Deze discussie draaien vaak rondom de duurzaamheidsthema’s beschikbaarheid, transport en cascadering (laagwaardige t.o.v. hoogwaardige toepassing).

In het praktijknetwerk 'Biologisch klimaatneutraal', waaraan onder meer CLM deelnam, hebben 50 biologische boeren in de periode 2012-2015 gezocht naar mogelijkheden om uitstoot van broeikasgassen te verminderen en te compenseren. De deelnemers kwamen er daarbij gaandeweg achter dat een meer ‘out of the box’ aanpak de grootste klimaatwinst oplevert. Twee belangrijke opties daarbij zijn het vastleggen van koolstof in de bodem (verhogen van het organische stof percentage) en het toepassen van Agroforestry (combinatie van landbouw met bosbouw). De zoektocht naar concrete voorbeelden strandde al snel; er is nog nauwelijks praktijkervaring met ‘bomen voor het klimaat’. Een van de boeren heeft de wens uitgesproken om met ondersteuning van CLM en Probos zelf kennis en ervaring op te gaan doen en beschikbaar te stellen voor de hele sector.

In veel gemeenten liggen kansen om biomassa te benutten voor de opwekking van warmte in bijvoorbeeld stadsverwarming, bedrijfsgebouwen of zwembaden. Ook kunnen (deels nu nog onbenutte) stromen biomassa die vrijkomen binnen gemeenten worden gebruikt om hernieuwbare warmte, elektriciteit en op termijn hoogwaardige biobased materialen en chemicaliën te produceren. Hiermee kunnen gemeenten concreet invulling geven aan hun duurzaamheidsdoelstellingen en hun ambities om klimaatneutraal te worden.

In het voorjaar van 2012 is door Heijmans Wegen op een perceel 5,2 hectare langs de snelweg A58 bij Rilland een biomassaplantage van wilgen en populieren aangelegd. Het perceel is eigendom van Rijkswaterstaat. Heijmans heeft de plantage aangelegd als proef om ervaring op te doen met biomassateelt en om meer inzicht te krijgen in de kosten en de baten. Heijmans wil graag weten wat de biomassaopbrengst van de plantage is na vier groeiseizoenen en heeft Probos opdracht gegeven voor een groei- en opbrengstmeting. Daarnaast is Probos gevraagd om te adviseren over de oogst.

ZLTO wil in de gemeenten Alphen-Chaam, Baarle Nassau en Gilze-Rijen verkennen waar er ruimte is voor de aanleg van multifunctionele biomassaplantages in het landschap. Probos en ZLTO brengen in deze gemeenten potentieel geschikte terreinen in beeld. Vervolgens wordt er in een masterclass samen met landschapsarchitecten, terreineigenaren en andere lokale deskundigen voor een aantal concrete cases gekeken hoe biomassateelt landschappelijk kan worden ingepast door middel van een interactieve ontwerpsessie.