Toekomstbestendig bosbeheer

Op steeds meer plekken in Nederland komen Aziatische duizendknopen voor. Deze Aziatische duizendknopen zijn invasieve uitheemse plantensoorten, die zeer moeilijk te bestrijden en te beheersen zijn. Ze rukken steeds verder op in onder meer natuurterreinen, bermen, tuinen, plantsoenen en tussen verhardingen en verdringen o.a. de oorspronkelijke vegetatie. Daarnaast geven ze economische schade doordat bijvoorbeeld stabiliteit van dijken en taluds wordt verminderd en de enorm groeikrachtige wortelstokken verhardingen, funderingen en rioleringen beschadigen. Ook kan op plekken de verkeersveiligheid in het gedrang komen omdat duizendknoop het zicht op de weg of kruisingen ontneemt.

Bij hoogspanningtracés gelden er in verband met de veiligheid strenge eisen aan de maximale hoogte van de beplanting onder het tracé. Dit deel van het tracé wordt de “belemmerde strook” genoemd . Vooral bij tracés door bosgebieden brengt het periodiek grootschalig afzetten, snoeien of zelfs geheel rooien van bomen en struiken in de belemmerde strook hoge kosten met zich mee. Deze maatregelen hebben bovendien een ingrijpend karakter met negatieve effecten op de natuurwaarden, de CO₂-vastlegging en de belevingswaarde van het bos. Samen met Borgman Beheer Advies verkent Probos hoe te komen tot een alternatieve inrichting en beheer voor de belemmerde strook van hoogspanningstracés aan de hand van drie voorbeeldlocaties.

In een goed functionerend bosecosysteem is ruimte voor de verschillende ontwikkelingsfasen van diverse boomsoorten. Een doorgaande cyclus van ontkiemende bomen, jonge bomen, volgroeide bomen en dode bomen. Deze cyclus is in veel bossen van de Veluwe verstoord door een hoge wilddruk; de verjonging van loofbomen vindt nauwelijks plaats. Hierdoor neemt diversiteit af en stokt de bosontwikkeling met een incompleet en verminderd vitaal bosecosysteem als resultaat. De functies die we ontlenen aan het systeem zoals biodiversiteit, recreatie en houtproductie staan hierdoor onder druk. Om deze ontwikkeling gericht te kunnen bijsturen is inzicht vereist in de effecten en intensiteit van graasdruk door wild. Hiertoe is de uitvoering van een uniforme en objectieve graasdrukmonitoring van belang.

Bossen spelen een rol in het vastleggen van CO₂ om de doelen uit het Klimaatakkoord te halen. Hierbij wordt niet alleen gekeken naar vastlegging door aanplant van nieuw bos. Ook de CO₂-vastlegging in bestaande bossen moet worden verhoogd.
De vitaliteit van veel Nederlandse bossen staat echter onder druk. Een belangrijk deel van de bossen staat op arme (gedegradeerde) bodems. Jarenlange stikstofdepositie heeft op veel plekken de nutriëntenbalans van de bodems nog verder verslechterd. Dit heeft negatieve invloed op de groei en vitaliteit van het bos(ecosysteem). Daarnaast ondervinden bossen in toenemende mate de gevolgen van klimaatverandering.
Het is daarom van belang om klimaatslimme maatregelen te nemen om de Nederlandse bossen te revitaliseren en de CO₂-vastleggingscapaciteit van het bos te verhogen.

Het Nederlandse bos verenigt een veelheid aan maatschappelijke waarden en functies. Het bos draagt bij aan klimaatmitigatie en -adaptatie, biodiversiteit, welzijn en volksgezondheid, een prettige leefomgeving, recreatie en de productie van de circulaire grondstof hout.
Bossen in Nederland hebben in toenemende mate te lijden onder de gevolgen van klimaatverandering, stikstofdepositie, verzuring, nutriëntenverlies verdroging en versnippering. De veerkracht van bossen neemt af waardoor ecosysteemfuncties zoals natuurwaarde, CO2-opslag en houtproductie onder druk komen te staan. In de Ambities en doelen van Rijk en provincies voor de Bossenstrategie (februari 2020) is dan ook aangegeven dat de vitaliteit van de Nederlandse bossen verbeterd moet worden om bos voor toekomstige generaties veilig te stellen.

Probos en Face the Future hebben in 2018 een rekentool ontwikkeld waarmee Rijkswaterstaat de CO₂-vastlegging kan berekenen van rijbeplantingen en bosvakken. Na een jaar worden de ervaringen van de gebruikers van de tool geïnventariseerd en worden er aanpassingen doorgevoerd om de tool gebruiksvriendelijker te maken.

Rijkswaterstaat beheert circa 5000 hectare bomenrijen en bosvakken. Rijkswaterstaat wil inzichtelijk maken welke bijdrage deze beplantingen leveren aan de klimaatdoelen. Daarvoor is inzicht nodig in de CO₂-vastlegging van de beplantingen en de weerbaarheid van deze beplantingen tegen de gevolgen van klimaatverandering. Daarnaast wil Rijkswaterstaat bepalen hoe met klimaatslim beheer de CO₂-vastlegging en klimaatrobuustheid (weerbaarheid) van de beplantingen kan worden vergroot.

Deze klimaatpilot heeft tot doel om in twee pilots te demonstreren dat meer koolstof vastgelegd kan worden in landschapselementen door klimaatslim landschapsonderhoud te plegen vanuit een regionale aanpak.

Bij lagere overheden worden namens de Coalitie Bos en Hout mogelijke maatregelen, kennis en ervaringen onder de aandacht gebracht die kunnen helpen om effectief invulling te geven aan beleidsontwikkeling en - uitvoering van het klimaatakkoord (zoals bij het opstellen van provinciale bosvisies).

Aziatische duizendknopen zijn invasieve exoten die voor veel overlast zorgen in onder meer natuurgebieden, langs wegen en in de bebouwde omgeving. Duizendknoop is erg lastig te bestrijden. Het afgraven van groeilocaties is een optie. Het is daarbij belangrijk om de met duizendknoop ‘besmette’ grond zo te verwerken dat de aanwezige duizendknoopresten (wortels en stengels) niet opnieuw kunnen uitlopen en zo op andere locaties een nieuwe duizendknoophaard kunnen vormen.

Tot op heden werd er vanuit gegaan dat duizendknoop zich in Nederland alleen vegetatief verspreid. Uit onderzoek van Duistermaat et al. (2012) bleek dat er in 2011 mannelijke fertiele planten aanwezig waren in Nederland, maar in een beperkt gebied. Uit een kruisingsexperiment bleek dat alleen kiemkrachtige zaden werden gevormd wanneer de mannelijke fertiele F. japonica planten de vrouwelijk fertiele F. japonica planten bestoven. In een inventarisatie zijn er toen 8 locaties in Nederland gevonden waar mannelijke duizendknoopplanten groeiden.

Binnen het project ‘Bosbeheer bouwt aan beter klimaat’ is inmiddels aangetoond dat inlands hout voor diverse professionele toepassingen technisch een prima optie is. Uit inspectie van al wat oudere houtbouw projecten komen twee opties naar voren die verder ontwikkeld gaan worden: 1) kozijnen (lariks) en 2) gevelbekleding (lariks en douglas).

De gemeente Nunspeet bezit en beheert circa 2100 hectare bos. In deze bosgebieden ligt veel erfgoed, zoals grafheuvels, lanen, wallen en hakhoutpercelen. Een deel hiervan is beschreven in de in 2015 verschenen Erfgoedatlas. Echter niet alles is bekend en beschreven. De gemeente wil erfgoed een goede plek geven tussen de andere bosfuncties. Hiervoor is het noodzakelijk om de collectie erfgoed vast te leggen in een inventarisatie en daarna op basis hiervan per element de beheerstrategie vast te leggen (herstel, toeristische ontsluiting of consolidatie) in een plan.

Stichting Probos verzorgt tijdens de cursus Chemie-vrije bestrijding van Aziatische duizendknopen van Natuur & Ruimte een presentatie over de resultaten van de Praktijkproef Bestrijding Duizendknoop (2013-2017) en lopende praktijkproeven en projecten zoals het opstellen van het landelijk protocol om verspreiding van duizendknoop te voorkomen, de praktijktest waarin duizendknoop met een grondzuiger wordt verwijderd en de praktijkproef bestrijding met heet water.

Onder bosbeheerders groeit langzaam het besef dat het gebruik van machines bij bosexploitatie negatieve gevolgen kan hebben op de bosbodem. Machines kunnen bodemverdichting en –vervorming veroorzaken. Dit kan onder meer leiden tot zuurstofgebrek in de bodem, afsterven van fijne wortels en een verminderde doorwortelbaarheid. Dit heeft niet alleen gevolgen voor de (ondergrondse) biodiversiteit, maar ook voor de houtproductie. Daarnaast wordt insporing door machines niet gewaardeerd door recreanten en draagt het bij aan het negatieve imago van houtoogst. Tot slot kunnen met bodemverdichting en –vervorming onbewust archeologische resten in de ondergrond beschadigd raken.

In de komende jaren zal in de provincie Overijssel het aardgasverbruik verminderd moeten worden tot nul. Dit is een enorme opgave, waarvoor alle duurzame energiebronnen, zoals zon, wind, warmtepompen en bio-energie nodig zullen zijn. In het Programma Nieuwe Energie Overijssel 2017-2023 (NEO) wordt een toename van bio-energie beoogd van 6 naar 10 PJ per jaar. Doelstelling is om een groter deel van het onbenutte biomassapotentieel uit bos- en landschap in Overijssel te mobiliseren door verbetering van beheer en aanplant van nieuwe elementen.

Op het platteland ligt er een groot potentieel om bij te dragen aan de nationale klimaatdoelstellingen. Door de aanleg van nieuwe landschapselementen en houtopstanden kan er koolstof (CO₂) worden vastgelegd. Hiermee kan tevens een meer aantrekkelijk en biodivers landschap worden gerealiseerd. Het vrijkomende hout bij onderhoud kan hierbij tevens worden ingezet voor de opwekking van hernieuwbare energie en andere (biobased) producten.

In het regeerakkoord is als doelstelling opgenomen om in 2030 anderhalf miljoen ton CO₂ per jaar extra vast te leggen in landgebruik, waaronder bos en landschap. Een ambitieuze doelstelling, waarvoor in de Klimaattafel Landbouw & Landgebruik voorstellen worden uitgewerkt. Het ministerie van LNV heeft in 2018 financiering beschikbaar gesteld voor pilotprojecten, waaronder het project 'Gecoördineerd en klimaatslim landschapsonderhoud'.

In het regeerakkoord is als doelstelling opgenomen om in 2030 anderhalf miljoen ton CO₂ per jaar extra vast te leggen in landgebruik, waaronder bos. Een ambitieuze doelstelling, waarvoor in de Klimaattafel Landbouw & Landgebruik voorstellen worden uitgewerkt. Het ministerie van LNV heeft in 2018 financiering beschikbaar gesteld voor pilotprojecten.

Dit project dat door BEON, Borgman Beheer, BTG, IGEV en Probos wordt uitgevoerd, is erop gericht gemeenten bij te staan bij het vinden van een verantwoorde inzet van biomassa bij de verduurzaming van de warmtevoorziening in de gebouwde omgeving in Gelderland. Door objectieve informatie te verzamelen, bijeenkomsten te organiseren en het verstrekken van adviezen, wordt een bijdrage geleverd aan de zoektocht naar oplossingen voor de dilemma’s waar gemeenten voor staan bij de opstelling van warmteplannen, het verminderen van het aardgasgebruik en de duurzame inzet van biomassa.